PFAS-actieplan Vlaamse Regering: wat staat er concreet in?

De Vlaamse Regering keurde in december 2022 een uitgebreid PFAS-actieplan goed, en hernieuwde dat plan nadien om te reageren op nieuwe inzichten en aanhoudende vervuilingsproblemen. Het plan telt 52 concrete acties, verdeeld over twee grote sporen: enerzijds het efficient opvolgen en aanpakken van PFAS-verontreinigde sites, anderzijds het voorkomen van nieuwe grootschalige PFAS-lozingen. Wat betekent dat in de praktijk, en hoe ver staat Vlaanderen?

Waarom kwam er een PFAS-actieplan?

Het schandaal rond de 3M-fabriek in Zwijndrecht bracht in 2021 aan het licht hoe ernstig en wijdverspreid PFAS-vervuiling in Vlaanderen is. Omwonenden kregen te horen dat ze geen groenten meer mochten eten uit eigen tuin, vissers kregen visverboden opgelegd en bloedstalen toonden verhoogde PFAS-concentraties bij honderden mensen in de regio. De politieke druk om te handelen was enorm.

Naar aanleiding van de bevindingen van een parlementaire onderzoekscommissie stelde de Vlaamse Regering een breed actieplan op. Dat plan is sindsdien de centrale leidraad voor het beleid rond PFAS, van wetgeving en normering tot concrete saneringen en gezondheidsopvolging.

Wat zijn de 52 acties concreet?

De 52 acties uit het plan vallen uiteen in vier clusters:

• Sanering van verontreinigde locaties: prioritaire aanpak van hotspots zoals de omgeving van 3M Zwijndrecht, maar ook andere industriele sites waar PFAS vrijkwam via blusschuim of productieprocessen.
• Beperken van nieuwe emissies: strengere vergunningsvoorwaarden voor bedrijven die met PFAS werken, uitfasering van bepaalde toepassingen en verplichte rapportering van PFAS-lozingen naar water en lucht.
• Drinkwater en volksgezondheid: aanscherping van normen, opvolging van blootgestelde personen via biomonitoring en communicatie naar bewoners in risicogebieden.
• Kennisontwikkeling en samenwerking: onderzoek naar de verspreiding van PFAS via water, bodem en lucht, en afstemming met Europese regelgeving.

Een voortgangsrapport wordt jaarlijks voorgelegd aan de Vlaamse Regering. Zo blijft de uitvoering politiek opvolgbaar en kunnen acties worden bijgestuurd als de resultaten tegenvallen.

Hoeveel geld is er mee gemoeid?

De financiele omvang van de PFAS-aanpak is aanzienlijk. In het kader van de regeling met 3M Belgium heeft dat bedrijf zich verbonden tot een investering van meer dan 571 miljoen euro ten voordele van de inwoners van Vlaanderen. Dat geld gaat naar gezondheidsonderzoek, leefbaarheidsprojecten in de regio Zwijndrecht en de financiering van saneringswerken.

Naast de bijdrage van 3M trekt de Vlaamse overheid ook eigen middelen uit voor de uitvoering van het actieplan: extra personeel bij het Departement Omgeving, uitbreiding van meetnetwerken en subsidies voor gemeenten en drinkwatermaatschappijen die te maken hebben met PFAS-problematiek.

Welke tijdlijn hanteert het actieplan?

Het actieplan is opgezet met zowel kortetermijndoelen als langetermijndoelstellingen:

• Einde 2024: alle PFAS-gerelateerde productieactiviteiten op de 3M-site in Zwijndrecht stopgezet. Dit is intussen gerealiseerd.
• Januari 2026: nieuwe Europese drinkwaternormen worden van kracht in Belgie. De limiet wordt 0,1 microgram per liter voor de som van 20 PFAS-verbindingen, en 0,5 microgram per liter voor alle PFAS samen.
• 2028: de Vlaamse streefwaarde van 4 nanogram per liter voor vier specifieke PFAS (PFOA, PFOS, PFNA en PFHxS) moet gehaald worden in drinkwater. Die waarde is gebaseerd op de aanbeveling van de Europese Voedselautoriteit EFSA.

De tijdlijn staat echter onder druk. Uit metingen in december 2025 bleek dat in 1 op de 4 Vlaamse drinkwaterstalen de concentratie van die vier PFAS-verbindingen hoger lag dan de EFSA-streefwaarde. Drinkwatermaatschappijen investeren in bijkomende filtratietechnieken, maar de 2028-doelstelling wordt ambitieus genoemd.

Wat doet het actieplan voor mensen die dicht bij een verontreinigde site wonen?

Omwonenden van erkende PFAS-hotspots hebben recht op een bloedonderzoek via hun huisarts, waarbij de PFAS-concentraties in het bloed worden gemeten. Op basis van die resultaten wordt medisch advies gegeven. Dit systeem van biomonitoring is een van de gezondheidsacties in het plan en loopt in nauw overleg met het Agentschap Zorg en Gezondheid.

Daarnaast zijn er leefbaarheidsprojecten in de regio Zwijndrecht, gefinancierd vanuit de 3M-overeenkomst. Die projecten gaan over het verbeteren van de leefkwaliteit in een gebied waar jarenlang te hoge concentraties PFAS in bodem, water en lucht aanwezig waren. Concreet gaat het om renovatiepremies, groenbuffers, luchtzuiveringsprojecten en compensaties voor tuinders die hun gewassen niet meer op de markt kunnen brengen.

Wat vinden milieu-organisaties van het actieplan?

Bond Beter Leefmilieu stelt dat het slagen van het PFAS-actieplan valt of staat met een krachtige en voldoende bemande administratie. De organisatie wijst erop dat de ambities groot zijn, maar dat de capaciteit bij de Vlaamse overheid beperkt blijft. Zonder voldoende handhaving en opvolging dreigt het plan op papier te blijven.

Kritische stemmen wijzen ook op de kloof tussen regelgeving en praktijk. Zo bleek uit berichtgeving in 2024 dat Wallonie strenger optreedt tegen ultrakorte PFAS in drinkwater dan Vlaanderen, terwijl die verbindingen moeilijker te filteren zijn en steeds vaker worden aangetroffen als industrie overschakelt van de bekende PFOS en PFOA naar alternatieve PFAS-verbindingen.

Hoe verhoudt het Vlaamse plan zich tot Europese regels?

Europa verplicht lidstaten om de nieuwe drinkwaterrichtlijn uit 2020 om te zetten in nationale wetgeving. Belgie deed dat in 2022. Voor PFAS betekent dit dat strengere grenswaarden gelden vanaf januari 2026. Het Vlaamse actieplan loopt grotendeels parallel aan die Europese verplichtingen, maar Vlaanderen heeft op sommige punten strengere streefwaarden vastgelegd, met name via de EFSA-norm als richtwaarde voor 2028.

Tegelijk loopt op Europees niveau ook de REACH-procedure voor een brede beperking van alle PFAS in productietoepassingen. Als die beperkingsregel definitief wordt vastgesteld, zal dat de Vlaamse aanpak verder versterken door aan de bron te snijden.

Veelgestelde vragen

Hoeveel acties telt het Vlaamse PFAS-actieplan?

Het plan telt 52 concrete acties, verdeeld over sanering, emissiereductie, drinkwater en volksgezondheid, en kennisontwikkeling. Het plan werd in december 2022 goedgekeurd en sindsdien meermaals hernieuwd en aangescherpt.

Wat betaalt 3M voor de PFAS-schade in Vlaanderen?

3M Belgium heeft zich verbonden tot een investering van meer dan 571 miljoen euro ten voordele van inwoners van Vlaanderen, voor gezondheidsonderzoek, leefbaarheidsprojecten en sanering in de regio Zwijndrecht.

Wanneer wordt de nieuwe Europese drinkwaternorm voor PFAS van kracht?

Vanaf januari 2026 gelden in Belgie nieuwe Europese limieten: maximaal 0,1 microgram per liter voor de som van 20 PFAS, en 0,5 microgram per liter voor alle PFAS samen. Vlaanderen heeft daarbovenop een eigen streefwaarde van 4 nanogram per liter voor vier specifieke verbindingen, te halen tegen 2028.

Kan ik als omwonende van een PFAS-hotspot een bloedtest laten doen?

Ja. Omwonenden van erkende verontreinigde sites kunnen via hun huisarts een bloedonderzoek aanvragen om PFAS-concentraties te meten. Het Agentschap Zorg en Gezondheid coordineert de biomonitoring en geeft medisch advies op basis van de resultaten.

Is het Vlaamse PFAS-actieplan afdwingbaar?

Het actieplan legt beleidsengagementen vast en bevat verplichtingen voor bedrijven via vergunningsvoorwaarden. De handhaving ligt bij de OVAM voor bodemverontreiniging en bij de Vlaamse Milieumaatschappij voor water. Milieu-organisaties wijzen wel op de nood aan meer personeel en capaciteit om die handhaving effectief te maken.