Gezondheid

PFAS in vis uit Vlaamse waterlopen: eetadvies per regio en soort

Zelfgevangen paling uit de Schelde of baars uit een Antwerpse waterloop: smakelijk, maar hoe veilig? PFAS-metingen in Vlaamse waterlopen tonen grote regionale verschillen. Dit praktische overzicht legt uit welke soorten het meest belast zijn, welke regio's extra voorzichtig moeten zijn en hoe je je blootstelling beperkt zonder vis volledig te moeten laten staan.

Zelfgevangen paling uit de Schelde of een baars meegenomen van de Rupel: voor veel sportvisser is dat een vertrouwd genoegen. Maar sinds PFAS-metingen in Vlaamse waterlopen breed in het nieuws kwamen, rijst de vraag hoe verantwoord het nog is om die vangst op te eten. Het antwoord hangt sterk af van waar je vist en welke soort je vangt.

Wat meten we eigenlijk: PFAS in vis

PFAS (per- en polyfluoralkylstoffen) zijn een grote groep synthetische verbindingen die nauwelijks afbreken in het milieu. Ze hopen zich op in levende wezens, een proces dat bioaccumulatie heet. Vissen die hoog in de voedselketen zitten, zoals paling, baars en snoek, bevatten daardoor doorgaans hogere concentraties dan planteneters als karper of brasem.

De Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) voert al meerdere jaren metingen uit in oppervlaktewater en in visweefsel. Uit de monitoring blijkt dat PFAS wijdverspreid is in Vlaamse waterlopen, maar dat de concentraties enorm kunnen verschillen. Rond bekende hotspots, zoals de omgeving van Zwijndrecht (Antwerpse regio), liggen de waarden duidelijk hoger dan elders.

De meest problematische verbinding voor vis is PFOS (perfluoroctaansulfonaat). Dit stof was decennialang een bestanddeel van blusschuim en allerlei industriele coatings. De Europese norm voor PFOS in vis (biota) bedraagt 9,1 microgram per kilogram natgewicht. Die grens wordt in Vlaamse vis op veel meetplaatsen overschreden.

Welke vissoorten zijn het meest belast

Niet alle vis absorbeert PFAS even sterk. De mate van vervuiling hangt samen met het vetgehalte van de vis, de plek in de voedselketen en de leeftijd van het dier. Hoe ouder en vetter, hoe meer PFAS er accumuleren.

Paling

Paling staat bovenaan de risicolijst. Als vetrijke trekvis die decennialang in een waterloop kan verblijven, hoopt de aal enorme hoeveelheden PFAS op. Onderzoek van INBO en de Universiteit Antwerpen toonde aan dat de PFOS-biotanorm in paling en baars op vrijwel alle meetlocaties werd overschreden. Het Vlaamse advies is daarom al jaren om zelfgevangen paling niet te eten, ook los van PFAS (paling stapelt ook PCB's en kwik op).

Baars en snoekbaars

Baars en snoekbaars zijn roofvissen met een lager vetgehalte dan paling, maar ze eten andere vissen en accumuleren daardoor ook PFAS. In minder belaste waterlopen, zoals kleinere beken in Limburg of de Kempen buiten hotspotgebieden, liggen de concentraties doorgaans onder de zorgdrempel. In sterk vervuilde rivieren zoals de Schelde of de Rupel gelden dezelfde voorzorgen als voor paling: beperk de consumptie.

Snoek

Snoek is eveneens een toproofdier en kan hoge PFAS-concentraties dragen. Omdat snoek bovendien kwik accumuleert, geldt voor zwangere vrouwen al langer het advies om snoek te vermijden. Die maatregel dekt ook het PFAS-risico grotendeels af.

Karper, brasem en blankvoorn

Planktoneters en bodemvissen zoals karper, brasem en blankvoorn bevatten over het algemeen minder PFAS dan roofvissen. In niet-hotspot-gebieden is incidentele consumptie minder zorgwekkend, maar ook hier geldt: houd rekening met de locatie.

Regionale kaart: waar is de situatie het zorgelijkst

De VMM-monitoringsdata wijzen op een handvol duidelijke risicogebieden. Hieronder een overzicht van de situatie per regio.

Antwerpse regio en Zwijndrecht

Dit is het bekendste hotspotgebied van Vlaanderen. De PFAS-fabriek van 3M in Zwijndrecht loosde decennialang PFAS in het milieu. Meetcampagnes van de Vlaamse overheid toonden aan dat oppervlaktewater, sediment en biota in een ruime straal rond Zwijndrecht sterk vervuild zijn. Vis vangen in de Schelde, de Rupel, de Beneden-Nete en aangrenzende waterlopen in deze zone is technisch nog toegestaan, maar binnen de no-regretzone adviseert het Departement Zorg om niet te veel zelfgevangen vis te eten. Paling eet je best helemaal niet, en roofvissen hooguit sporadisch, zeker als je tot een risicogroep behoort.

West-Vlaanderen: zuidelijke waterlopen

Ook in West-Vlaanderen worden op sommige plaatsen verhoogde PFAS-waarden gemeten. Historisch gebruik van PFAS-houdend blusschuim op militaire en industriele sites speelt hierin een rol. Vissers aan de Leie, de IJzer en kleinere zijbeken in de buurt van vervuilingsbronnen moeten de consumptieadviezen van hun gemeentelijke milieudienst of van het Departement Zorg opvolgen.

Schelde en zijrivieren

De Schelde voert PFAS mee die afkomstig zijn van zowel Vlaamse als Waalse en Franse bronnen. Langs het hele traject van de Bovenschelde tot de Beneden-Schelde zijn verhoogde concentraties gemeten. De situatie is niet overal gelijk: nabij stedelijke gebieden en industriezones liggen de waarden hoger. Als vuistregel geldt: vis uit de Schelde en haar grote zijrivieren (Rupel, Durme, Dender) consumeer je met mate, met extra voorzichtigheid voor kinderen en zwangeren.

Limburg en de Kempen: relatief gunstiger

In grote delen van Limburg en de Antwerpse Kempen, buiten de onmiddellijke omgeving van industrieterreinen of militaire bases, zijn de PFAS-concentraties in oppervlaktewater en vis doorgaans lager. Dat maakt sporadische consumptie van zelfgevangen vis er minder problematisch, maar het blijft verstandig om roofvissoorten te beperken en paling ook hier niet wekelijks te eten.

Gent en omgeving

De stad Gent heeft een eigen PFAS-informatiepagina (stad.gent/pfas) met risicolocaties, lopende bodemonderzoeken en no-regretmaatregelen. De Nederlandse Visplanner raadt af vis uit het kanaal Gent-Terneuzen te eten vanwege hoge PFAS-gehaltes. Ook hier geldt: paling en grotere roofvissen worden best spaarzaam geconsumeerd.

Stap-voor-stap: hoe ga je als visser verantwoord om met je vangst

  1. Check de locatie voor je eet. Gebruik de PFAS-kaart van VMM (vmm.vlaanderen.be) om te zien of jouw vislocatie in of nabij een gekend hotspotgebied ligt. In risicogebieden is extra voorzichtigheid op zijn plaats.
  2. Ken je vissoort. Paling en grote roofvissen (snoek, snoekbaars, grote baars) zijn het meest belast. Beperk de consumptie van roofvissen, zeker in hotspot-zones, en eet geen zelfgevangen paling.
  3. Houd rekening met leeftijd en gezondheidstoestand. Kinderen jonger dan 12 jaar, zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven, lopen meer risico omdat PFAS kan overgaan op het ongeboren kind of via moedermelk. Voor deze groepen geldt een strenger advies: beperk consumptie van zelfgevangen vis uit risicozones tot een minimum of vermijd ze volledig.
  4. Bereidingswijze maakt weinig verschil. PFAS zitten vast in het vetweefsel en worden niet afgebroken door koken, bakken of roken. Vet afsnijden voor het bakken verlaagt de inname iets, maar lost het probleem niet volledig op. De enige echte remedie is de consumptiefrequentie beperken.
  5. Varieer en compenseer. Eet je zelfgevangen vis, eet dan de rest van de week weinig andere vette vis uit binnenlandse bronnen. Zeevis (haring, makreel, sardien) bevat doorgaans veel minder PFAS dan zoetwatervis uit vervuilde Vlaamse waterlopen en kan gerust als aanvulling op het menu staan.
  6. Volg lokale adviezen op. Gemeenten en provincies publiceren soms specifieke adviezen voor waterlopen in hun gebied. Het Departement Zorg geeft op zijn website actuele informatie voor risicogebieden. Controleer die informatie regelmatig, want het onderzoek en de adviezen worden bijgewerkt naarmate er nieuwe meetdata beschikbaar zijn.
  7. Meld afwijkingen. Vis je een opvallend zieke of mismaakte vis op? Meld dat bij de lokale milieudienst of het Agentschap Natuur en Bos. Die meldingen helpen onderzoekers om het beeld van PFAS-hotspots nauwkeuriger te maken.

Achtergrond: waarom vis meer PFAS opneemt dan je zou denken

PFAS lossen slecht op in water, maar hechten sterk aan zwevende deeltjes en sediment. In rivieren en beken zakken ze naar de bodem, waar bodemvissen ze opnemen via voedsel en via de kieuwen. Roofvissen eten deze besmette bodembewoners en stapelen de stoffen verder op. Dit proces, bioaccumulatie en biomagnificatie, verklaart waarom concentraties in grote, oude paling vele malen hoger liggen dan in het water zelf.

PFOS, de meest gereguleerde PFAS-variant in vis, valt onder de Europese Kaderrichtlijn Water. De biota-norm van 9,1 microgram per kilogram natgewicht is een milieugrens, geen directe gezondheidsgrens voor consumptie. Het Europees Agentschap voor Voedselveiligheid (EFSA) stelde in 2020 een wekelijkse tolereerbare inname in voor vier veelvoorkomende PFAS samen (PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS): 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per week. Voor een volwassene van 70 kilogram betekent dit een totale weeklijkse limiet van circa 308 nanogram. Een portie vette paling uit een hotspotzone kan die weekgrens al overschrijden.

Veelgestelde vragen

Mag ik paling uit de Schelde nog eten?

Het Vlaamse advies is om zelfgevangen paling niet te eten, zeker niet uit de Schelde en de omgeving van bekende PFAS-hotspots. Voor kinderen, zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven geldt dat des te meer.

Is gekweekte paling of paling uit de winkel ook besmet?

Gekweekte paling groeit op in gesloten systemen met gecontroleerd water en voer. De PFAS-concentraties liggen daarin doorgaans veel lager dan in paling uit vervuilde waterlopen. Winkelvis is onderworpen aan Europese voedselkontroles. Het advies geldt dus vooral voor zelfgevangen vis uit Vlaamse waterlopen.

Hoe weet ik of mijn vislocatie in een hotspotzone ligt?

De VMM publiceert interactieve kaarten met PFAS-concentraties in oppervlaktewater op vmm.vlaanderen.be. Op pfaskaartvlaanderen.be vind je een overzicht van vervuilingspunten en gemeten waarden per regio. Controleer de locatie van je visstekje op die kaart voor je de vangst eet.

Zijn karper en brasem ook gevaarlijk?

Karper en brasem zijn planteneters en bodemvissen met een lagere trofische positie dan roofvissen. Ze bevatten over het algemeen minder PFAS. Toch is ook hier de aanbeveling om consumptie in hotspotgebieden te beperken.

Worden de Vlaamse waterlopen ooit weer schoon?

PFAS worden niet afgebroken door biologische processen. Sanering van waterbodems is technisch mogelijk maar uiterst kostbaar en tijdrovend. De VMM werkt aan bronmaatregelen om nieuwe PFAS-lozingen te stoppen, maar de historische vervuiling in sediment zal nog tientallen jaren merkbaar blijven in visconcentraties. Verbetering is mogelijk, maar vraagt structurele inspanningen van overheid en industrie.

PFAS-locatie ontdekt?

Deel je informatie zodat anderen het ook kunnen zien.

Melding maken Bekijk de kaart

Verwante artikelen

€9,95 · eenmalig

Ligt jouw adres in een no-regretzone, en wat is er in de bodem rondom gemeten?

De kaart toont meldingen en hotspots. Of er op jouw perceel een OVAM-dossier ligt, welke no-regretmaatregelen de Vlaamse overheid voor jouw adres voorschrijft en wat er binnen 2 km werkelijk in bodem en grondwater is gemeten, staat pas in het rapport voor jouw adres.

Een bodemdossier of no-regretzone weegt mee bij verkoop, bij een moestuin en bij eigen grondwater; sanering en onderzoek lopen in de duizenden euro's. Het rapport zet de officiële bronnen voor jouw adres op een rij, vóór je koopt, graaft of oogst.

  • No-regretzones en OVAM Grondeninformatieregister: ligt jouw adres erbinnen, en staat er een bodemdossier op of naast je perceel
  • Alle PFAS-metingen in bodem en grondwater binnen 2 km met de hoogste aangetoonde waarden, getoetst aan de bodemsaneringsnorm, plus lozingsvergunningen binnen 5 km
  • Drie kaarten van je omgeving, als pdf van tien bladzijden voor notaris, koper of gemeente

Bestelformulier wordt geladen…

🔒 Bancontact, iDEAL of creditcard · direct na betaling te downloaden, ook per e-mail · geen abonnement
Officiële bronnen (OVAM, Departement Omgeving, Vlaamse overheid); geen staalname op je perceel.