3M Zwijndrecht en PFAS: tijdlijn van vervuiling tot rechtszaak

Al in de jaren zestig wist 3M dat zijn chemische stoffen giftig waren voor mens en dier. Toch bleef het bedrijf decennialang PFAS lozen vanuit zijn fabriek in Zwijndrecht, op amper een steenworp van Antwerpen. Wat begon als een verborgen industrieel geheim, groeide uit tot een van de zwaarste milieuschandalen in de Belgische geschiedenis.

Wat heeft 3M precies gedaan in Zwijndrecht?

3M vestigde zich in Zwijndrecht en produceerde er jarenlang PFOS, een type PFAS dat bijzonder persistent is in het milieu en in het menselijk lichaam. De fabriek loosde stoffen via het riool, via de lucht en via het grondwater. Interne rapporten uit de jaren zestig en zeventig toonden al aan dat PFOS schade toebrengt aan lever, nieren en het immuunsysteem, maar 3M hield die informatie grotendeels binnenshuis.

In 2000 stopte het bedrijf met de productie van PFOS in Zwijndrecht, officieel omdat de stof vrijwillig werd uitgefaseerd. De fabriek sloot haar deuren, maar de vervuiling bleef. In de bodem, in slootwater, in groenten uit volkstuinen en in het bloed van omwonenden.

Hoe kwam de vervuiling in 2021 aan het licht?

Het grote publiek hoorde voor het eerst over de omvang van de ramp in juni 2021. Bij werken aan de Oosterweelverbinding, de grote infrastructuurwerf ten noorden van Antwerpen, ontdekten aannemers massale PFAS-vervuiling in de grond rondom de voormalige 3M-site. Al snel bleek dat het vervuilingsgebied zich uitstrekte over een straal van circa 15 kilometer.

Omwonenden kregen het advies geen zelfgekweekte groenten meer te eten, geen eieren meer te consumeren van eigen kippen en kinderen niet in vervuilde aarde te laten spelen. De impact op de lokale bevolking was onmiddellijk en indringend.

Later zou blijken dat de Vlaamse overheid al sinds 2017 op de hoogte was van de verregaande verontreiniging. In dat jaar schreef toxicoloog professor Tytgat van de KU Leuven twee rapporten over de PFOS-situatie in Zwijndrecht, maar die rapporten bleven in een lade liggen.

Wat zeggen de bloedonderzoeken over de gezondheid van bewoners?

In de zomer van 2021 werden bij 796 omwonenden bloedstalen afgenomen. De resultaten waren alarmerend: ongeveer de helft van de deelnemers had te hoge PFAS-waarden in het bloed, zo maakte het Departement Zorg bekend.

Bijzonder zorgwekkend was een studie bij jongeren. In 2022 lieten 303 jongeren tussen 12 en 17 jaar uit een straal van 5 kilometer rond de fabriek hun bloed testen. De resultaten werden in het voorjaar van 2023 gepubliceerd: drie op de vier jongeren liep mogelijk gezondheidsrisico door verhoogde PFOS-waarden. Die verhoogde waarden verhogen de kans op verstoring van het immuunsysteem en de hormoonhuishouding, met als mogelijke gevolgen een verminderde weerstand en vertraging van groei en puberteit.

Een groot bloedonderzoek bij volwassenen, waarvan de resultaten in maart 2025 werden gepubliceerd, bevestigde het beeld: ook bij de helft van de volwassen omwonenden lagen de PFAS-waarden te hoog. Mensen met hogere waarden meldden vaker problemen met schildklier en lever.

Wat was de rol van de Vlaamse overheid en het sitebesluit?

Na de onthullingen in 2021 nam de Vlaamse overheid verschillende maatregelen. Er werd een zogenaamd sitebesluit uitgevaardigd dat de saneringsaanpak voor de vervuilde zone rond Zwijndrecht moest regelen. Dat sitebesluit trok echter grote juridische bezwaren aan. De Raad van State vernietigde het besluit uiteindelijk, omdat het onvoldoende rekening hield met de belangen van omwonenden en landbouwers.

Parallel liep een ander controversieel dossier: in november 2018 hadden Lantis (de bouwheer van de Oosterweelverbinding) en 3M al een dading gesloten die elke rechtszaak uitsluit met betrekking tot de gronden van de werf. Critici zagen dit als een manoeuvre om 3M te beschermen tegen aansprakelijkheid voor de saneringskosten van de bouwwerf.

Hoe begon de juridische strijd van bewoners?

Niet alle bewoners wachtten op de overheid. In mei 2023 veroordeelde een vrederechter 3M tot het betalen van een schadevergoeding van 2.000 euro aan een gezin dat vlakbij de fabriek woonde. Het was een bescheiden bedrag, maar juridisch gezien een belangrijk precedent: voor het eerst werd 3M door een Belgische rechter schuldig bevonden.

Dat vonnis gaf anderen de moed om ook stappen te zetten. Rond actiegroep Darkwater 3M verzamelden zich uiteindelijk zo'n 1.400 bewoners, elk met verhoogde PFAS-waarden in het bloed of PFAS-vervuilde grond op hun eigendom, en elk woonachtig binnen een straal van 15 kilometer van de fabriek.

Wat houdt de massazaak van 2026 precies in?

In februari 2026 startte de grote massazaak voor de rechtbank van Antwerpen. De 1.400 eisers, verenigd onder Darkwater 3M, eisen samen ruim 28 miljoen euro schadevergoeding van het chemieconcern. Dat komt neer op een voorschot van 20.000 euro per persoon, bedoeld als vergoeding voor gezondheidsschade, verlies van gebruiksgenot van grond en tuin, en toekomstige saneringskosten.

Tijdens de zitting stelde de rechter een opvallende vraag die de kern van de zaak raakt: waar eindigt nabuurschap? Dat wil zeggen: tot hoe ver strekt de verantwoordelijkheid van een bedrijf ten opzichte van mensen die in zijn buurt wonen? Het antwoord op die vraag zal bepalend zijn voor de uitkomst.

Het proces loopt nog. Na de pleitzittingen van februari 2026 werd een vonnis verwacht binnen enkele weken, maar in complexe zaken zoals deze kan het langer duren. Ondertussen wachten 1.400 gezinnen op een rechterlijk oordeel dat al lang had mogen komen.

Wat betekent dit voor mensen die niet in Zwijndrecht wonen?

De zaak in Zwijndrecht is geen geïsoleerd geval. PFAS-vervuiling door industriële lozingen komt voor op tientallen plekken in Vlaanderen en ver daarbuiten. De uitkomst van de massazaak tegen 3M zal een signaal geven aan andere bedrijven die historisch PFAS hebben geloosd: aansprakelijkheid kan ook decennia later nog worden afgedwongen.

Voor mensen in andere regio's in Vlaanderen geldt dat het nuttig is te weten welke bedrijven in de buurt PFAS hebben gebruikt of geloosd, en of er ooit grondwateronderzoek is uitgevoerd in je gemeente. De PFAS-kaart voor Vlaanderen biedt daarover een eerste overzicht.

Veelgestelde vragen

Wanneer stopte 3M met de productie van PFOS in Zwijndrecht?

3M stopte in 2000 met de productie van PFOS in Zwijndrecht, als onderdeel van een vrijwillige wereldwijde uitfasering. De vervuiling in de omgeving bleef echter ook na de sluiting aanwezig in bodem, water en het bloed van bewoners.

Hoeveel mensen stappen naar de rechter in de massazaak tegen 3M?

Ruim 1.400 bewoners en omwonenden van de voormalige 3M-fabriek in Zwijndrecht stappen samen naar de rechter via actiegroep Darkwater 3M. Ze eisen gezamenlijk meer dan 28 miljoen euro schadevergoeding, wat neerkomt op een voorschot van 20.000 euro per persoon.

Wat zijn de gezondheidsrisico's voor jongeren in de buurt van 3M Zwijndrecht?

Uit onderzoek uit 2023 bleek dat drie op de vier jongeren tussen 12 en 17 jaar uit de omgeving van de fabriek mogelijk gezondheidsrisico's lopen door te hoge PFOS-waarden in het bloed. De risico's omvatten verstoring van het immuunsysteem, hormonale disruptie, vertraging van groei en puberteit en een lagere weerstand tegen ziekten.

Was de Vlaamse overheid al eerder op de hoogte van de PFAS-vervuiling?

Ja. Al in 2017 ontving de Vlaamse overheid twee rapporten van toxicoloog professor Tytgat van de KU Leuven over de PFOS-verontreiniging rond de 3M-fabriek. De overheid nam toen geen publieke actie. Het grote publiek werd pas in 2021 geinformeerd, bij de ontdekking van massale vervuiling tijdens werken aan de Oosterweelverbinding.

Wat is het belang van het vonnis uit 2023 in de Zwijndrecht-zaak?

In mei 2023 veroordeelde een Belgische vrederechter 3M voor het eerst tot het betalen van schadevergoeding aan een omwonend gezin. Hoewel het bedrag beperkt bleef tot 2.000 euro, was het juridisch een precedent: het vestigde de aansprakelijkheid van 3M voor burenrechtoverlast door PFAS-lozing, en gaf de aanzet tot de massazaak van 1.400 eisers in 2026.