PFAS-biomonitoring in Vlaanderen: wat leert het HELIX- en FLEHS-onderzoek ons

Twee grote biomonitoringstudies brengen de PFAS-belasting van de Vlaamse bevolking in kaart. De bevindingen zijn ontnuchterend: bij vrijwel iedereen zitten deze stoffen in het bloed, maar de concentraties verschillen sterk afhankelijk van waar je woont en hoe je leeft. Maar wat meten die studies precies, hoe verhouden ze zich tot elkaar, en wat zeggen de resultaten eigenlijk over jouw persoonlijke situatie?

Wat is biomonitoring en waarom is het anders dan milieumetingen?

Traditionele milieu-onderzoeken meten PFAS in bodem, water of lucht. Biomonitoring gaat een stap verder: het meet de concentraties rechtstreeks in menselijk bloed, urine of haarmonsters. Zo krijg je zicht op de interne blootstelling, dus hoeveel PFAS er uiteindelijk in je lichaam terechtkomt na opname via voeding, drinkwater, stof en huid.

Het verschil is relevant. Je kunt wonen in een omgeving met licht verhoogde bodemconcentraties en toch relatief lage bloedwaarden hebben, omdat je geen lokaal geteelde groenten eet of geen putwater gebruikt. Omgekeerd kan iemand in een minder vervuilde regio hogere concentraties hebben als gevolg van veelvuldig gebruik van non-stick kookgerei of bepaalde voedingsgewoonten. Biomonitoring slaat de brug tussen de omgeving en het individu.

Het FLEHS-programma: de Vlaamse langetermijnmeting

Het Vlaams Humaan-Biomonitoringsprogramma (VHBP), beter bekend onder de naam FLEHS (Flemish Environment and Health Study), loopt al sinds 2002 en heeft ondertussen meerdere rondes doorgemaakt. Vanaf FLEHS-2 worden PFAS systematisch gemeten in het bloed van Vlaamse deelnemers. De focus ligt op de algemene bevolking: schoolkinderen, tieners, jongvolwassenen en bewoners van specifieke risicogebieden.

In 2022 nam een groep van meer dan 300 jongeren deel aan een intensieve biomonitoringsstudie in een zone van vijf kilometer rondom de 3M-fabriek in Zwijndrecht. De resultaten, gepubliceerd begin 2024, bevestigden wat velen al vreesden: de gemiddelde PFAS-concentraties in het bloed van deze jongeren lagen aanzienlijk hoger dan bij leeftijdsgenoten buiten de zone. Bijzonder aan het FLEHS-kader is dat het toelaat om trends in de tijd te volgen: zijn de concentraties gestegen of gedaald ten opzichte van vorige meetseries?

Wat meet FLEHS precies?

FLEHS analyseert een brede waaier aan PFAS-verbindingen in bloedserum, waaronder de bekendste stoffen PFOS en PFOA, maar ook nieuwere verbindingen zoals PFHxS en PFNA. Naast bloed worden ook urine en soms haarmonsters onderzocht. Deelnemers vullen een uitgebreide vragenlijst in over hun woonomgeving, eetgewoonten, beroep en vrije tijd. Dit maakt het mogelijk om verbanden te leggen tussen levensstijl en blootstelling.

Het HELIX-project: Europese vergelijking met focus op kinderen

Waar FLEHS een Vlaams programma is, kijkt het Europese HELIX-project (Human Early Life Exposome) breder. HELIX brengt cohorten samen uit zes Europese landen, waaronder Belgie, en onderzoekt hoe een mix van omgevingsfactoren de gezondheid van kinderen beinvloedt. PFAS is een van de vele stoffen die gemeten worden, naast luchtvervuiling, pesticiden en zware metalen.

De HELIX-aanpak verschilt methodologisch van FLEHS. In plaats van te focussen op een specifiek geografisch risicogebied, vergelijkt HELIX blootstelling en gezondheidsuitkomsten over landen en populaties heen. Dat levert andere inzichten op: je ziet bijvoorbeeld dat Belgische kinderen bepaalde PFAS-verbindingen in hogere concentraties hebben dan leeftijdgenoten in Spanje of Griekenland, terwijl andere stoffen juist minder voorkomen.

Wat leren we van de HELIX-resultaten?

Een van de belangrijkste bevindingen uit het bredere Europese biomonitoringskader waaraan HELIX bijdraagt, is dat vrijwel alle onderzochte kinderen detecteerbare hoeveelheden PFAS in hun bloed hebben. Tot een kwart van de Europese jongeren wordt blootgesteld aan concentraties waarbij gezondheidseffecten niet langer met zekerheid uitgesloten kunnen worden, zo concludeerde ook het Europese HBM4EU-initiatief dat met HELIX overlappende doelstellingen deelt. HELIX voegt daar specifiek de vroege levensfase aan toe: blootstelling van moeder tijdens de zwangerschap, via borstvoeding en in de eerste levensjaren.

Vergelijking: FLEHS versus HELIX

Beide programmas zijn waardevol, maar ze beantwoorden andere vragen. Hieronder een overzicht van de voornaamste verschillen en overeenkomsten:

• Geografische focus: FLEHS richt zich op Vlaanderen en biedt gedetailleerde regionale data; HELIX werkt Europees en maakt internationale vergelijking mogelijk.
• Doelgroep: FLEHS meet in alle leeftijdsgroepen en bewaart ook biobankstalen voor toekomstig onderzoek; HELIX focust specifiek op de vroege levensfase van kind en moeder.
• Continuiteit: FLEHS heeft een langetermijn tijdsreeks vanaf 2002; HELIX is een onderzoeksproject met afgebakende meetmomenten.
• Breedte van het onderzoek: FLEHS meet gericht op omgevingsgerelateerde stoffen in Vlaanderen; HELIX kijkt naar een brede mix van omgevingsfactoren tegelijk (het zogenoemde exposoom).
• Beleidsrelevantie: FLEHS-data worden rechtstreeks gebruikt door de Vlaamse overheid voor milieu- en gezondheidsbeleid; HELIX-resultaten voeden Europees beleid en wetenschappelijke literatuur.

De twee benaderingen versterken elkaar. FLEHS geeft Vlaamse beleidsmakers concrete lokale cijfers; HELIX plaatst die cijfers in een Europese context en toont of Vlaanderen beter of slechter presteert dan omringende regio's.

Wat de resultaten zeggen over risicogroepen

Uit zowel FLEHS als HELIX komt naar voren dat blootstelling niet gelijkmatig verdeeld is. Een aantal factoren verhoogt de kans op hogere PFAS-concentraties in het bloed:

• Nabijheid van industriele bronnen: bewoners binnen vijf kilometer van sites als 3M Zwijndrecht of brandweeroefenterreinen hebben gemiddeld significant hogere bloedwaarden.
• Consumptie van zelfgekweekte groenten: op vervuilde percelen worden PFAS opgenomen door gewassen en belanden zo op je bord.
• Gebruik van putwater of regenwater: in gebieden met verhoogde bodemvervuiling kan grondwater PFAS bevatten boven de drempelwaarden.
• Leeftijd en geslacht: PFAS hopen zich op in het lichaam gedurende het leven; oudere mensen hebben doorgaans hogere concentraties. Vrouwen hebben soms lagere concentraties van bepaalde stoffen dan mannen van dezelfde leeftijd, mogelijk door uitscheiding via borstvoeding.
• Beroepsblootstelling: brandweerlieden, chemische arbeiders en mensen die werken met PFAS-houdende materialen lopen een hoger risico.

Kritisch punt: wat meet je niet met biomonitoring?

Biomonitoring heeft ook beperkingen die je niet mag onderschatten. Een hoge concentratie in het bloed zegt niet automatisch dat je ziek wordt. De relatie tussen bloedconcentratie en gezondheidseffect is complex en afhankelijk van de specifieke PFAS-verbinding, de duur van de blootstelling en individuele gevoeligheid. Bovendien fotografeert biomonitoring de situatie op een bepaald moment: het zegt niets over hoe lang je al aan verhoogde concentraties bent blootgesteld.

Een ander aandachtspunt is de mix van stoffen. Zowel FLEHS als HELIX meten tientallen PFAS-verbindingen, maar de gecombineerde effecten van die cocktail zijn wetenschappelijk nog niet volledig in kaart gebracht. De EFSA (Europese voedselagentschap) hanteert een groepsnorm voor vier specifieke PFAS (PFOS, PFOA, PFHxS en PFNA), maar dat laat talloze andere verbindingen buiten beschouwing.

Wat gebeurt er met de biomonitoringsdata?

De Vlaamse overheid gebruikt FLEHS-resultaten actief voor beleid. Na de ontdekking van ernstige verontreiniging rond 3M Zwijndrecht werden extra biobankstalen geanalyseerd en werd op basis van de bloedwaarden beslist welke bewoners medische opvolging kregen. Daarvoor hanteerde Zorg en Gezondheid specifieke grenswaarden voor PFOS in het bloed, afgeleid van Europese gezondheidsrichtlijnen.

De data worden ook gedeeld met Europese onderzoeksprogrammas en wetenschappers. Dankzij de biobankstalen die FLEHS bewaart, is het bovendien mogelijk om retrospectief te meten: nieuwe PFAS-verbindingen die pas later als problematisch worden erkend, kunnen in bewaarde stalen worden opgespoord. Dat is een significant voordeel ten opzichte van op-het-moment-metingen.

Veelgestelde vragen

Kan ik zelf laten testen hoeveel PFAS er in mijn bloed zit?

Een routinetest bij de huisarts bestaat momenteel niet in Belgie. Bloedanalyse op PFAS is uitsluitend beschikbaar in gespecialiseerde laboratoria en wordt enkel vergoed als je deel uitmaakt van een officieel onderzoeksprogramma of als je woont in een erkende risicozone. Buiten die context moet je zelf de kosten dragen, en de interpretatie vereist begeleiding van een arts met kennis van toxicologie.

Zijn de PFAS-concentraties in Vlaanderen gedaald of gestegen in de loop der jaren?

Voor de klassieke stoffen PFOS en PFOA is er een dalende trend zichtbaar in de FLEHS-tijdsreeks, wat samenhangt met de wereldwijde productie- en gebruiksverboden op die stoffen. Tegelijkertijd stijgen de concentraties van nieuwere PFAS-varianten (de zogenoemde vervangstoffen) die de industrie inzette als alternatief. Het totaalplaatje is dus genuanceerd: de meest bekende stoffen dalen, maar de som van alle PFAS in het bloed blijft zorgen baren.

Wat is het verschil tussen een biomonitoringsgrenswaarde en een gezondheidsgrenswaarde?

Een biomonitoringsgrenswaarde (HBM-waarde) geeft aan bij welke concentratie in het bloed er reden is tot bezorgdheid of actie, op basis van epidemiologisch en toxicologisch onderzoek. Een gezondheidsgrenswaarde is breder en kan ook gebaseerd zijn op omgevingsmetingen of voedingsinname. De HBM-waarden die in Vlaanderen worden gebruikt zijn grotendeels afgeleid van EFSA-adviezen en worden periodiek herzien als nieuwe wetenschappelijke inzichten beschikbaar komen.

Doet mijn kind automatisch mee aan FLEHS?

Nee, deelname aan FLEHS is altijd vrijwillig en op uitnodiging. Het programma werkt via steekproeven: scholen, gemeenten of ziekenhuizen worden aangesproken en ouders of jongeren zelf geven expliciet toestemming. Als je niet benaderd bent, neem je niet deel aan de reguliere ronde. Wel kan je als bewoner van een risicozone soms worden uitgenodigd voor een extra meting, zoals na de 3M-crisis in de Antwerpse regio.

Hoe lang blijven PFAS in het bloed nadat de blootstelling stopt?

Dat varieert sterk per verbinding. PFOS heeft een biologische halfwaardetijd van ongeveer vier tot vijf jaar: zonder nieuwe blootstelling duurt het dus vier tot vijf jaar voor de helft van de stof uit je lichaam verdwenen is. Voor andere verbindingen zoals PFBA is die halfwaardetijd veel korter, soms slechts enkele dagen. Dit betekent dat vermindering van blootstelling wel degelijk zin heeft, maar dat concentraties van persistente varianten heel traag dalen.